چند وقت پیش توی وبلاگ شبح انتقادی داشتم به اندیشیدن در چهارچوب ایسم‌های مشخص و احساس تعلق داشتن به یک جریان فکری خاص که همونجا با اعتراض عده‌ای مواجه شدم که بحثهایی رو هم به دنبال داشت. حرف من این بود که نمی‌توان و نباید در سایه درختی آرمید و از ثمر درختی ارتزاق کرد که ریشه‌های آن در زمان و مکانی دیگر و در ذهنی دیگر گسترده شده است. و همونجا جامعه آرمانی خودم را به گونه ای ترسیم کردم که به تعداد افراد آن، مکتب فکری و ایسم وجود داشته باشد. البته عملا دستیابی به چنین مدینه فاضله‌ای ممکن نیست ولی داشتن چنین اعتقادی و حرکت به سوی تشکیل چنین جامعه‌ای به عقیده من خود پیشرفت بزرگیست برای رها شدن از بردگی فکری.

هفته گذشته در روزنامه مقاله‌ای خواندم به مناسبت دویستمین سالروز درگذشت ایمانوئل کانت. مقاله بدون مقدمه با جمله‌ای از کانت آغاز می‌شود:
« روشنگری، خروج آدمیست از نابالغی به تقصیر خویشتن خود.»

در ادامه نویسنده به تجزیه و تحلیل مقاله‌ی معروفی از کانت تحت عنوان «روشنگری» می‌پردازد که با جمله فوق آغاز شده است. کانت در ادامه نابالغی را چنین معنا می‌کند:
« و نابالغی، ناتوانی در به کار گرفتن فهم خویش است بدون هدایت دیگری.» و در مورد « به تقصیر خویشتن خود » توضیح می‌دهد که:
« به تقصیر خویشتن است این نابالغی، وقتی که علت آن نه کمبود فهم بلکه کمبود اراده و دلیری در به کار گرفتن آن باشد بدون هدایت دیگری.»

هنوز لذت و نئشگی خواندن چنین جملاتی در روحم فروکش نکرده بود که کانت با جملاتی دیگر این لذت رو به اوج رساند:

« تن آسایی و ترسویی‌ست که سبب می‌شود بخش بزرگی از آدمیان، با آنکه طبیعت آنان را دیرگاهیست به بلوغ رسانیده و از هدایتِ غیر رهایی بخشیده، با رغبت، همه عمر نابالغ بمانند و دیگران بتوانند چنین ساده و آسان خود را به مقام قیم ایشان برکشانند.»
نویسنده مقاله در ادامه از قول کانت می‌افزاید: «برای هر فرد به تنهایی، سخت دشوار است خود را از نابالغی‌ای که سرشت دومین او شده است بیرون بکشد. او دیگر آن را دوست هم می دارد، و به راستی از به کار گرفتن فهم خود ناتوان است زیرا هرگز به وی چنین فرصتی را نداده‌اند.» و ادامه می‌دهد: « خرد آسان طلب ترجیح می‌دهد به جای اندیشیدن جانفرسا، به نسخه‌های حاضر و آماده و قواعد و فرمول‌های موجود رو کند و هرگونه تغییر در این قواعد را مزاحم تن آسایی می‌شمرد. چنین خردی با رفتاری آزاد و هنوز به قاعده در نیامده خو نکرده است و آن توانایی را در خود ندارد که پای پرواز بیرون گذارد و از سر گودال‌های بزرگ و ژرف بپرد. دلیری می‌خواهد تا نسخه‌های آماده، آیات مقدسی که روح را اجازه پرواز نمی‌دهند، ایدئولوژی‌های فروکاهنده، کلمات قصار و راه حل‌های از پیش ساخته را ترک کرد و روح و ذهن را پرورد و خود را از نابالغی رهانید و گام‌هایی استوار در پهنه روشنگری برداشت.» و باز هم در ادامه جمله‌ای نغز از کانت را نقل می‌کند که:

« با یک انقلاب شاید براندازی خودکامگی فردی و زورگویی آزمندانه و یا قدرت‌پرستانه به دست آید. اما اصلاح واقعی شیوه تفکر از آن بر نمی‌آید و خام داوری‌های تازه در کنار خام داوریهای کهن، افزار راهبری توده عظیم اندیشه باختگان می‌شود.»

هیچ لذتی بالاتر از این نیست که آدم اندیشه‌ها و یا تجربیات فلسفی خودش رو در ذهن کسانی پیدا کند که در جای دیگر و در زمان دیگری می‌زیسته‌اند و دست بر قضا اسم و رسمی هم برای خود داشته‌اند. ولی نکته مهم اینجاست که اندیشه‌‌ من اعتبار خود را فقط و فقط مدیون تعلقش به دستگاه فکری شخص من است و نه به واسطه وجود دانشمند و فیلسوفی به نام کانت.اینگونه است که ایسم ها در نظر من فاقد معنا و مفهوم می‌شوند...اگر با رنج و زحمت و پس از تاملات و تفکرات طاقت فرسا صاحب دستگاه فکری و جهانبینی ‌ای شدی که دست بر قضا مو به مو با آرای به طور مثال «مارکس» یکسان بود(که چنین چیزی نزدیک به محال است!) نمی‌توانی و نباید خود را مارکسیست بخوانی...باید بگویی که شخصی به نام مارکس هم در سالهای نه چندان دور زندگی می‌کرد که دست بر قضا مانند من فکر می‌کرد. مارکس و امثال مارکس شهرت خود رو مدیون همان اندیشه باختگانیند که در طول تاریخ انگل وار (بخوانید پروانه وار) گرد او جمع شدند و از اندیشه‌های بکر او ارتزاق کرده‌اند.
ناگفته نماند که منظور اندیشه هایی در حوزه‌هایی غیر از علم و تکنولوژیست گو اینکه در حوزه‌های اخیر هم پذیرش دربست و بدون چون و چرا گاهی باعث سکون و رخوتی بازدارنده ــ مشابه توقف 1000 ساله علم در قرون وسطا و یا حتی دوران فرمانروایی نیوتون بر علم ــ می‌شود. ولی با این وجود تداوم و گسترش علم و تکنولوژی تا حدود زیادی منوط به وجود روندی تدریجی و پیوسته و تجربی توام با اعتماد به عالمان و اسلاف علمی قبلی‌ست...یعنی دیگر امروز برای پرتاب یک ماهواره به فضا کسی به صحت عدد پی شک نمی‌کند و در صدد کشف مجدد آن بر نمی‌آید و یا برای ساختن یک خودرو روند ساخت از ابداع و اختراع شیء گردی به نام «چرخ» شروع نمی‌شود!

اما در حوزه‌هایی مانند فلسفه و منطق و اخلاقیات و جهانشناسی و مهمتر از همه آنها خداشناسی و کشف بزرگترین معمای بشر که کیستیم و مبداء و مقصدمان کجاست دیگر تکیه به آرای بزرگان نشان دهنده همان «صغارت و نابالغی خود خواسته» فکریست که کانت در مقاله خود به آن اشاره می‌کند. صغارتی که علت آن نه کمبود فهم و شعور که نداشتن جسارت در به کار گرفتن آن (به علت کاهلی و یا ترسویی) باشد. اینگونه است که قریب به اتفاق مردم همه عمر دنباله رو و مقلد باقی می‌مانند و گوسفند وار منتظر می‌مانند تا چوپانی پیدا شود و هدایت گله‌ آنها را به دست بگیرد... عده‌ای تحت هدایت ناجی خود عمری را زیر سایه مذهب می‌آرمند و مفاتیح و کتاب مقدس و توضیح المسائل نشخوار می‌کنند و کلیسا می‌روند و به امام زمان متوسل می‌شوند و عده‌ای زیر سایه لامذهبی و روشنفکری کاپیتال تورق می‌فرمایند و به مارکس و هزار چیز دیگر توسل می‌جویند. و عده دیگری هم بینا بین این دو گروه به کل کرکره مغزها رو پایین کشیدند و جز خورد و خفت و جفت عملا توانایی اندیشیدن به مسائل دیگر رو از دست داده‌اند.این گروه اخیر گوسفندانی هستند که نیازی به راهنما در خود احساس نمی‌کنند نه به این دلیل که به مرحله «روشنگری» مورد نظر کانت رسیده‌اند بلکه به این دلیل که چشمانشان دیگر به جز علفهای تر و تازه پیرامونشان چیزی را نمی‌بیند و نیازی نیز جز این در خود احساس نمی‌کنند.

من معتقدم تا وقتی انسانهای دنباله رو وجود دارند وجود ظلم و جنگ و تبعیض و سایر مفاسد اجتماعی ناگزیر خواهد بود...اثبات این امر بسیار ساده است.